Di chúc hợp pháp là căn cứ quan trọng để xác định ý chí của người để lại tài sản, bảo vệ quyền lợi của người thừa kế và hạn chế tranh chấp trong gia đình. Tuy nhiên, không phải mọi di chúc viết tay, di chúc đánh máy hay di chúc đã công chứng đều đương nhiên được thực hiện trong mọi trường hợp.
Vậy điều kiện để di chúc hợp pháp là gì? Di chúc viết tay có cần công chứng không? Có được để lại toàn bộ nhà đất cho một người con? Bài viết dưới đây của Công Ty Luật Quốc Tế Song Thịnh phân tích các quy định quan trọng và hướng dẫn cách lập di chúc phù hợp với pháp luật năm 2026.
1. Di chúc là gì theo quy định pháp luật?
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.
Thông qua di chúc, người có tài sản có thể lựa chọn người thừa kế, xác định phần tài sản mà từng người được hưởng và thực hiện các quyền định đoạt khác theo pháp luật.
Ví dụ: Ông A sở hữu một căn nhà và có tiền tiết kiệm tại ngân hàng. Ông A có thể lập di chúc chỉ định người nhận căn nhà và người nhận tiền tiết kiệm sau khi ông qua đời.
Tuy nhiên, nếu căn nhà là tài sản chung của vợ chồng, ông A chỉ được định đoạt phần tài sản thuộc quyền của mình.
Lưu ý: Di chúc chỉ phát sinh hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, không phải ngay khi người lập ký vào di chúc.
2. Điều kiện để di chúc hợp pháp năm 2026
Để một di chúc được pháp luật công nhận, người lập cần đáp ứng các điều kiện theo Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015.
2.1. Người lập di chúc phải minh mẫn và tự nguyện
Tại thời điểm lập di chúc, người lập phải minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
Nếu một người lập di chúc khi không nhận thức hoặc không làm chủ được hành vi, tính hợp pháp của di chúc có thể bị tranh chấp.
Đối với người cao tuổi hoặc người có bệnh lý có thể ảnh hưởng đến khả năng nhận thức, nên cân nhắc lưu giữ tài liệu y tế và chứng cứ chứng minh tình trạng nhận thức tại thời điểm lập.
2.2. Nội dung di chúc không được vi phạm điều cấm của luật
Nội dung di chúc phải bảo đảm không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Người lập không được định đoạt phần tài sản không thuộc quyền của mình.
Ví dụ: Cha mẹ cùng đứng tên sở hữu một căn nhà là tài sản chung. Nếu người cha lập di chúc định đoạt toàn bộ căn nhà mà không có quyền đối với phần tài sản của người mẹ thì việc định đoạt đó không làm mất quyền của người mẹ.
2.3. Hình thức di chúc phải đúng quy định
Pháp luật cho phép lập di chúc bằng văn bản và trong một số trường hợp đặc biệt là di chúc miệng.
Di chúc bằng văn bản có thể thuộc một trong các hình thức:
- Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng.
- Di chúc bằng văn bản có người làm chứng.
- Di chúc bằng văn bản có công chứng.
- Di chúc bằng văn bản có chứng thực.
Mỗi hình thức phải đáp ứng điều kiện tương ứng.
2.4. Điều kiện đối với người chưa thành niên và người có hạn chế về thể chất
Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi được lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc; di chúc phải được lập thành văn bản.
Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực theo khoản 3 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.
3. Di chúc viết tay có hợp pháp không?
Di chúc viết tay có thể hoàn toàn hợp pháp mà không cần công chứng, chứng thực, nếu đáp ứng các điều kiện của pháp luật.
Theo Điều 633 Bộ luật Dân sự năm 2015, đối với di chúc bằng văn bản không có người làm chứng, người lập phải tự viết và ký vào bản di chúc.
Ngoài ra, di chúc cần đáp ứng các điều kiện chung về sự minh mẫn, tự nguyện, nội dung và hình thức.
Ví dụ: Bà B tự tay viết di chúc để lại phần tài sản riêng của mình cho người con gái, ghi rõ thông tin người lập, người được hưởng, tài sản và ký tên. Nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp luật thì di chúc này có thể có hiệu lực mà không cần công chứng.
Tuy nhiên, khi lập di chúc liên quan đến nhà đất hoặc tài sản có giá trị lớn, việc công chứng có thể giúp giảm nguy cơ tranh chấp về tính xác thực của di chúc.
4. Di chúc đánh máy có cần người làm chứng không?
Trường hợp người lập không tự mình viết bản di chúc mà tự đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy thì theo Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015, phải có ít nhất hai người làm chứng đối với hình thức di chúc bằng văn bản có người làm chứng.
Người lập phải ký hoặc điểm chỉ trước mặt những người làm chứng. Những người làm chứng xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ và ký vào di chúc.
Theo Điều 632, người làm chứng không được thuộc những trường hợp bị pháp luật loại trừ, bao gồm người thừa kế, người có quyền hoặc nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc, người chưa thành niên và người không đáp ứng điều kiện về năng lực theo luật định.
Nếu lựa chọn công chứng hoặc chứng thực di chúc, cần thực hiện theo thủ tục tương ứng.
5. Di chúc có bắt buộc phải công chứng không?
Đây là một trong những câu hỏi thường gặp nhất khi tư vấn lập di chúc hợp pháp.
Theo khoản 4 Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc bằng văn bản không có công chứng hoặc chứng thực vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng điều kiện tại khoản 1 Điều này và các quy định có liên quan.
Như vậy, không phải mọi di chúc đều bắt buộc phải công chứng.
Tuy nhiên, công chứng là phương án đáng cân nhắc khi:
- Di chúc liên quan đến nhà đất hoặc nhiều tài sản.
- Người lập di chúc cao tuổi.
- Gia đình có nhiều người thừa kế.
- Có nguy cơ tranh chấp về chữ ký hoặc ý chí của người lập.
1. Di chúc là gì?
Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Đây là một trong những căn cứ quan trọng để xác định việc phân chia di sản thừa kế theo nguyện vọng của người để lại tài sản.
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Người lập di chúc có quyền quyết định ai là người được hưởng di sản, phần di sản mỗi người được nhận và có thể dành một phần tài sản để thực hiện nghĩa vụ hoặc mục đích khác theo quy định pháp luật.
Việc lập di chúc giúp người có tài sản chủ động sắp xếp việc chuyển giao tài sản sau khi qua đời, hạn chế những bất đồng giữa các thành viên trong gia đình và góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người thừa kế.
Tuy nhiên, không phải mọi văn bản có nội dung phân chia tài sản sau khi chết đều đương nhiên được công nhận là di chúc hợp pháp. Để có hiệu lực, di chúc phải đáp ứng các điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung và hình thức theo quy định của pháp luật.
2. Ai có quyền lập di chúc?
Theo Điều 625 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thành niên có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình nếu đáp ứng điều kiện về năng lực và sự tự nguyện theo quy định pháp luật.
Cụ thể:
Người thành niên được lập di chúc khi minh mẫn, sáng suốt trong lúc lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi được lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.
Người lập di chúc chỉ được định đoạt tài sản thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp của mình theo quy định pháp luật.
Đối với tài sản chung của vợ chồng, người lập di chúc chỉ được định đoạt phần tài sản thuộc quyền của mình. Chẳng hạn, nếu một căn nhà là tài sản chung của vợ chồng thì một người không thể tự ý lập di chúc để định đoạt toàn bộ căn nhà mà không xác định phần quyền sở hữu của người còn lại.
Ngoài ra, người lập di chúc cần xác định rõ tài sản để lại, người được hưởng di sản và nội dung định đoạt để hạn chế tranh chấp khi di chúc được thực hiện.
3. Điều kiện để di chúc hợp pháp
Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định các điều kiện để di chúc hợp pháp. Đây là nội dung đặc biệt quan trọng bởi nếu không đáp ứng những điều kiện luật định, di chúc có thể bị tuyên bố không hợp pháp hoặc không có hiệu lực toàn bộ hay một phần.
3.1. Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt
Tại thời điểm lập di chúc, người lập phải minh mẫn, sáng suốt, có khả năng nhận thức và làm chủ hành vi của mình.
Người lập di chúc không được bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Nếu có căn cứ chứng minh việc lập di chúc được thực hiện do bị ép buộc, bị tác động trái pháp luật hoặc không nhận thức được hành vi của mình thì tính hợp pháp của di chúc có thể bị xem xét.
Trong trường hợp có tranh chấp, các bên có thể cung cấp tài liệu, hồ sơ y tế, lời khai của người làm chứng và những chứng cứ liên quan để chứng minh tình trạng nhận thức, ý chí của người lập di chúc tại thời điểm lập.
3.2. Nội dung di chúc không được trái pháp luật, đạo đức xã hội
Nội dung di chúc phải phù hợp với quy định pháp luật và không được vi phạm đạo đức xã hội.
Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, truất quyền hưởng di sản của người thừa kế, phân định phần di sản cho từng người, dành một phần tài sản để di tặng hoặc thờ cúng và giao nghĩa vụ cho người thừa kế trong phạm vi pháp luật cho phép.
Tuy nhiên, quyền định đoạt tài sản không phải là quyền tuyệt đối. Người lập di chúc không được định đoạt tài sản không thuộc quyền của mình hoặc đưa vào di chúc những nội dung nhằm thực hiện hành vi vi phạm pháp luật.
3.3. Hình thức di chúc phải phù hợp quy định pháp luật
Di chúc có thể được lập thành văn bản hoặc bằng miệng trong những trường hợp đặc biệt do pháp luật quy định.
Đối với di chúc bằng văn bản, nội dung cần thể hiện rõ ngày, tháng, năm lập; họ tên và nơi cư trú của người lập; người hoặc tổ chức được hưởng di sản; di sản để lại và nơi có di sản cùng những nội dung khác theo quy định.
Việc lập di chúc đúng hình thức sẽ góp phần bảo đảm khả năng xác định ý chí của người để lại tài sản và hạn chế tranh chấp trong quá trình phân chia di sản.
3.4. Di chúc không bắt buộc phải công chứng, chứng thực trong mọi trường hợp
Một vấn đề nhiều người thường nhầm lẫn là di chúc chỉ có giá trị pháp lý khi được công chứng hoặc chứng thực.
Theo khoản 4 Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực vẫn có thể được coi là hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện tại khoản 1 Điều này.
Như vậy, công chứng hoặc chứng thực không phải điều kiện bắt buộc đối với tất cả các loại di chúc. Tuy nhiên, việc công chứng, chứng thực có thể giúp xác định ý chí của người lập, thời điểm lập và hạn chế rủi ro tranh chấp về tính xác thực của văn bản.
Đối với người bị hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ, di chúc phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực theo khoản 3 Điều 630.
4. Các hình thức di chúc theo quy định pháp luật
Theo Điều 627 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc phải được lập thành văn bản; nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng theo điều kiện luật định.
4.1. Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng
Theo Điều 633 Bộ luật Dân sự năm 2015, người lập di chúc phải tự viết và ký vào bản di chúc.
Nội dung di chúc cần bảo đảm các thông tin theo quy định tại Điều 631 Bộ luật Dân sự năm 2015. Người lập cần ghi rõ ngày, tháng, năm lập di chúc; họ tên, nơi cư trú; người được hưởng di sản; di sản để lại và nơi có di sản.
Hình thức này phù hợp khi người lập có khả năng tự viết, tự ký và đáp ứng điều kiện về năng lực, sự minh mẫn, tự nguyện.
4.2. Di chúc bằng văn bản có người làm chứng
Theo Điều 634 Bộ luật Dân sự năm 2015, trường hợp người lập di chúc không tự viết bản di chúc thì có thể tự mình đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy bản di chúc, nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng.
Người lập di chúc phải ký hoặc điểm chỉ trước mặt những người làm chứng. Những người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ của người lập và ký vào bản di chúc.
Cần lưu ý, người làm chứng phải đáp ứng điều kiện tại Điều 632 Bộ luật Dân sự năm 2015. Những người không được làm chứng bao gồm:
Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc;
Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc;
Người chưa thành niên;
Người mất năng lực hành vi dân sự;
Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
Việc lựa chọn người làm chứng độc lập, không có quyền lợi liên quan đến di sản sẽ góp phần hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp.
4.3. Di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực
Người lập di chúc có thể yêu cầu công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực thực hiện thủ tục theo quy định.
Khi lập di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng, người lập cần xuất trình giấy tờ tùy thân và các giấy tờ liên quan đến tài sản, đồng thời cung cấp thông tin về người được hưởng di sản.
Công chứng viên kiểm tra năng lực, ý chí tự nguyện và nội dung của di chúc trước khi thực hiện việc công chứng theo quy định.
Công chứng di chúc không đồng nghĩa với việc mọi tranh chấp về tài sản sau này đều được loại trừ. Nếu có căn cứ cho rằng di chúc được lập khi người lập không minh mẫn, bị cưỡng ép hoặc định đoạt tài sản không thuộc quyền sở hữu của mình thì di chúc vẫn có thể bị tranh chấp.
4.4. Di chúc miệng
Di chúc miệng là hình thức đặc biệt, chỉ được áp dụng khi tính mạng một người bị cái chết đe dọa và người đó không thể lập di chúc bằng văn bản.
Theo Điều 629 và khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc miệng được coi là hợp pháp khi đáp ứng các điều kiện cơ bản sau:
Người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng.
Ngay sau khi người lập thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng phải ghi chép lại và cùng ký tên hoặc điểm chỉ.
Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày người lập thể hiện ý chí cuối cùng, chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận.
Đặc biệt, sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng, nếu người lập di chúc vẫn còn sống, minh mẫn và sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
Do đó, di chúc miệng không phải hình thức có thể tùy ý sử dụng thay cho di chúc bằng văn bản. Người lập cần đáp ứng đúng điều kiện đặc biệt mà pháp luật quy định.
5. Nội dung cơ bản của một bản di chúc
Theo Điều 631 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc bằng văn bản cần có những nội dung chủ yếu sau:
Ngày, tháng, năm lập di chúc.
Họ, tên và nơi cư trú của người lập di chúc.
Họ, tên người, cơ quan, tổ chức được hưởng di sản.
Di sản để lại và nơi có di sản.
Ngoài những nội dung trên, người lập di chúc có thể bổ sung các nội dung khác như:
Phân chia cụ thể phần tài sản cho từng người thừa kế.
Chỉ định người thực hiện nghĩa vụ tài sản.
Chỉ định người quản lý di sản.
Chỉ định người phân chia di sản.
Dành một phần tài sản để di tặng hoặc dùng vào việc thờ cúng.
Nêu rõ điều kiện, nghĩa vụ mà người thừa kế phải thực hiện trong phạm vi pháp luật cho phép.
Người lập di chúc không được viết tắt hoặc sử dụng ký hiệu đối với nội dung di chúc. Nếu di chúc có nhiều trang thì mỗi trang phải được đánh số thứ tự và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập theo quy định. Trường hợp di chúc có tẩy xóa, sửa chữa thì người tự viết di chúc hoặc người làm chứng phải ký tên bên cạnh chỗ tẩy xóa, sửa chữa theo Điều 631.
Để hạn chế tranh chấp, nội dung di chúc nên được trình bày rõ ràng, thống nhất, xác định chính xác tài sản và người được hưởng di sản.
https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Quyen-dan-su/Bo-luat-dan-su-2015-296215.aspx
6. Người lập di chúc có những quyền gì?
Điều 626 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định người lập di chúc có các quyền cơ bản sau:
Thứ nhất, chỉ định người thừa kế và truất quyền hưởng di sản của người thừa kế.
Người lập di chúc có quyền lựa chọn cá nhân hoặc tổ chức được hưởng di sản của mình. Đồng thời, người lập có thể truất quyền hưởng di sản của người thừa kế theo quy định.
Thứ hai, phân định phần di sản cho từng người thừa kế.
Người lập có quyền xác định tỷ lệ hoặc phần tài sản cụ thể mà từng người được nhận. Ví dụ, người lập có thể để lại căn nhà cho một người con, khoản tiền tiết kiệm cho người con khác và một phần tài sản cho người thân.
Thứ ba, dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng hoặc thờ cúng.
Người lập có thể dành một phần tài sản để tặng cho người khác hoặc sử dụng vào mục đích thờ cúng theo quy định tại Điều 645 và Điều 646 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Thứ tư, giao nghĩa vụ cho người thừa kế.
Người lập có thể xác định nghĩa vụ mà người thừa kế phải thực hiện trong phạm vi di sản được nhận và theo quy định pháp luật.
Thứ năm, chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản và người phân chia di sản.
Việc chỉ định những người này giúp quá trình quản lý, công bố và phân chia di sản được thực hiện thuận lợi hơn sau khi người lập di chúc qua đời.
7. Những người vẫn được hưởng di sản dù không được chỉ định trong di chúc
Một trong những nội dung quan trọng của pháp luật thừa kế là quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015, những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ được cho hưởng phần ít hơn mức này:
Con chưa thành niên;
Cha, mẹ của người lập di chúc;
Vợ hoặc chồng của người lập di chúc;
Con thành niên mà không có khả năng lao động.
Quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi của một số thành viên gia đình có quan hệ gần gũi hoặc phụ thuộc nhất định vào người để lại di sản.
Tuy nhiên, quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc không áp dụng đối với người từ chối nhận di sản theo Điều 620 hoặc người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Ví dụ: Ông A qua đời, để lại di sản và lập di chúc cho toàn bộ tài sản cho một người con. Tuy nhiên, ông A còn vợ và một người con chưa thành niên. Nếu những người này không thuộc trường hợp bị loại trừ theo Điều 644, họ vẫn có thể được hưởng phần di sản bắt buộc theo quy định pháp luật, dù không được chỉ định trong di chúc.
8. Khi nào di chúc không có hiệu lực pháp luật?
Theo Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Tuy nhiên, di chúc có thể không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần trong các trường hợp luật định.
Một số trường hợp phổ biến gồm:
Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc.
Nếu người được chỉ định hưởng di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc thì phần di chúc liên quan đến người đó không có hiệu lực.
Cơ quan, tổ chức được chỉ định hưởng di sản không còn tồn tại tại thời điểm mở thừa kế.
Nếu tổ chức được chỉ định hưởng di sản không còn tồn tại tại thời điểm mở thừa kế thì phần di chúc liên quan đến tổ chức đó không có hiệu lực.
Di sản để lại không còn tại thời điểm mở thừa kế.
Nếu tài sản để lại không còn vào thời điểm mở thừa kế thì di chúc đối với phần tài sản đó không có hiệu lực. Trường hợp di sản chỉ còn một phần thì phần di chúc liên quan đến phần tài sản còn lại vẫn có thể có hiệu lực.
Di chúc có nhiều bản đối với cùng một tài sản.
Theo khoản 5 Điều 643, khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực.
Ngoài ra, nếu di chúc không đáp ứng điều kiện hợp pháp theo Điều 630 thì có thể bị xác định không có hiệu lực. Tùy từng trường hợp, phần di sản liên quan sẽ được giải quyết theo quy định về thừa kế theo pháp luật.
9. Người lập di chúc có được sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ di chúc không?
Theo Điều 640 Bộ luật Dân sự năm 2015, người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào.
Cụ thể:
Sửa đổi di chúc: Người lập có thể thay đổi một hoặc một số nội dung trong di chúc.
Bổ sung di chúc: Người lập có thể bổ sung nội dung mới vào bản di chúc đã lập.
Thay thế di chúc: Người lập có thể lập một bản di chúc mới để thay thế bản di chúc trước đó.
Hủy bỏ di chúc: Người lập có thể quyết định không tiếp tục sử dụng di chúc đã lập.
Trường hợp người lập di chúc bổ sung nội dung thì di chúc đã lập và phần bổ sung có hiệu lực pháp luật như nhau, nếu phần bổ sung không mâu thuẫn với phần trước đó. Nếu phần bổ sung mâu thuẫn với phần trước đó thì chỉ phần bổ sung có hiệu lực pháp luật.
Trong trường hợp người lập di chúc thay thế di chúc bằng di chúc mới thì di chúc trước đó bị hủy bỏ.
Lưu ý, quyền sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ di chúc thuộc về người lập di chúc. Người khác không được tự ý sửa chữa, thay đổi hoặc hủy bỏ di chúc trái với ý chí của người lập.
10. Di chúc có hiệu lực từ thời điểm nào?
Theo Điều 611 và Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015, thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.
Điều này có nghĩa là khi người lập di chúc còn sống, người được chỉ định trong di chúc chưa đương nhiên có quyền sở hữu đối với tài sản được ghi trong di chúc chỉ vì được chỉ định hưởng thừa kế.
Sau khi người lập di chúc qua đời, những người có quyền lợi liên quan mới tiến hành các thủ tục cần thiết để xác định di sản, công bố di chúc và thực hiện việc phân chia di sản theo quy định pháp luật.
Trong trường hợp người lập di chúc để lại nghĩa vụ tài sản, những nghĩa vụ này cũng cần được xem xét, thanh toán theo quy định về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
11. Di chúc bị thất lạc hoặc hư hỏng thì giải quyết như thế nào?
Điều 642 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về trường hợp di chúc bị thất lạc hoặc hư hại.
Nếu di chúc bị thất lạc hoặc hư hại đến mức không thể hiện được đầy đủ ý chí của người lập và không có bằng chứng nào chứng minh được ý nguyện thực sự của người lập di chúc thì được coi như không có di chúc, việc thừa kế được giải quyết theo quy định về thừa kế theo pháp luật.
Trường hợp di sản chưa được chia mà tìm thấy di chúc thì di sản được chia theo di chúc.
Nếu di sản đã được chia nhưng sau đó tìm thấy di chúc trong thời hiệu yêu cầu chia di sản thì người thừa kế theo di chúc có quyền yêu cầu chia lại di sản theo nội dung di chúc.
Vì vậy, người lập di chúc nên lựa chọn phương thức lưu giữ an toàn, có thể gửi giữ tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc giao cho người đáng tin cậy bảo quản theo quy định tại Điều 641 Bộ luật Dân sự năm 2015.
12. Tranh chấp về di chúc và hướng giải quyết
Tranh chấp về di chúc thường phát sinh khi những người có quyền lợi liên quan không thống nhất về tính hợp pháp của di chúc, quyền hưởng di sản hoặc cách phân chia tài sản.
Một số dạng tranh chấp phổ biến gồm:
Tranh chấp về việc người lập di chúc có minh mẫn, sáng suốt tại thời điểm lập hay không.
Tranh chấp về việc người lập di chúc có bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép hay không.
Tranh chấp về chữ ký, chữ viết, điểm chỉ hoặc tính xác thực của di chúc.
Tranh chấp về quyền sở hữu đối với tài sản được định đoạt trong di chúc.
Tranh chấp về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Tranh chấp về việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc.
Tranh chấp về việc phân chia di sản và thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
Khi xảy ra tranh chấp, các bên nên thu thập và bảo quản những tài liệu có liên quan như bản gốc di chúc, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản, giấy tờ nhân thân, hồ sơ bệnh án, tài liệu công chứng, chứng thực và các chứng cứ khác.
Nếu không thể tự thỏa thuận, người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết tranh chấp theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.
Đối với những vụ việc phức tạp, đặc biệt là tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất, nhà ở, tài sản chung của vợ chồng hoặc di chúc có nhiều phiên bản, việc tham vấn luật sư sẽ giúp đánh giá chứng cứ và xác định phương án bảo vệ quyền lợi phù hợp.
13. Những lưu ý quan trọng khi lập di chúc
Để hạn chế rủi ro pháp lý và bảo đảm nguyện vọng được thực hiện sau khi qua đời, người lập di chúc cần lưu ý một số vấn đề sau:
Một là, xác định chính xác tài sản thuộc quyền định đoạt.
Người lập chỉ nên đưa vào di chúc những tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp của mình. Đối với tài sản chung vợ chồng hoặc tài sản thuộc sở hữu chung của nhiều người, cần xác định rõ phần quyền của người lập di chúc.
Hai là, bảo đảm sự minh mẫn và tự nguyện.
Di chúc nên được lập trong thời điểm người lập có khả năng nhận thức và làm chủ hành vi. Trong trường hợp sức khỏe hoặc khả năng nhận thức có thể bị tranh chấp, việc lưu giữ tài liệu chứng minh tình trạng của người lập tại thời điểm lập di chúc có thể có ý nghĩa quan trọng.
Ba là, xác định rõ người được hưởng di sản.
Thông tin về người thừa kế cần được ghi đầy đủ, chính xác để tránh nhầm lẫn giữa những người có tên hoặc quan hệ gia đình tương tự.
Bốn là, mô tả cụ thể tài sản để lại.
Đối với nhà đất, cần ghi rõ thông tin trên giấy chứng nhận, địa chỉ, thửa đất, tờ bản đồ và phần quyền sở hữu, quyền sử dụng được định đoạt nếu có.
Năm là, xem xét quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Người lập cần lưu ý quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015 để tránh nhầm lẫn rằng có thể loại trừ hoàn toàn quyền hưởng di sản của mọi người chỉ bằng việc ghi tên người khác trong di chúc.
Sáu là, lựa chọn phương thức lưu giữ di chúc phù hợp.
Di chúc cần được bảo quản an toàn, tránh thất lạc, hư hỏng hoặc bị người khác tự ý sửa chữa. Người lập có thể cân nhắc gửi giữ tại tổ chức hành nghề công chứng theo quy định.
14. Câu hỏi thường gặp về di chúc
14.1. Di chúc viết tay có giá trị pháp lý không?
Có. Di chúc viết tay có thể có giá trị pháp lý nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung và hình thức theo Điều 630, Điều 631 và các quy định liên quan của Bộ luật Dân sự năm 2015. Di chúc viết tay không bắt buộc phải công chứng, chứng thực trong mọi trường hợp.
14.2. Di chúc không công chứng có hợp pháp không?
Có thể hợp pháp. Theo khoản 4 Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực vẫn được công nhận nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện tại khoản 1 Điều này.
14.3. Có thể lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho một người không?
Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế và phân định phần di sản theo ý chí của mình. Tuy nhiên, cần lưu ý quyền hưởng di sản của những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015.
14.4. Người lập di chúc có thể thay đổi người thừa kế không?
Có. Theo Điều 640 Bộ luật Dân sự năm 2015, người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc vào bất cứ lúc nào khi còn đủ điều kiện thực hiện quyền này.
14.5. Di chúc có hiệu lực ngay sau khi ký không?
Không. Theo Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức là thời điểm người lập di chúc chết theo Điều 611.
14.6. Nếu có nhiều bản di chúc thì bản nào được áp dụng?
Theo khoản 5 Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015, khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực.
14.7. Người lập di chúc có được truất quyền hưởng di sản của con không?
Người lập di chúc có quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế theo Điều 626 Bộ luật Dân sự năm 2015. Tuy nhiên, nếu người con thuộc trường hợp người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 thì vẫn có thể được hưởng phần di sản bắt buộc, trừ các trường hợp ngoại lệ do luật quy định.
14.8. Di chúc miệng có giá trị trong bao lâu?
Di chúc miệng chỉ được lập trong trường hợp tính mạng người lập bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Theo khoản 2 Điều 629 Bộ luật Dân sự năm 2015, sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng, nếu người lập vẫn còn sống, minh mẫn và sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
15. Căn cứ pháp lý về di chúc
Các quy định pháp luật quan trọng cần tham khảo khi lập, sửa đổi, công chứng hoặc giải quyết tranh chấp về di chúc gồm:
Bộ luật Dân sự năm 2015 số 91/2015/QH13, đặc biệt là các quy định tại:
Điều 609 đến Điều 623: Quyền thừa kế và các quy định chung về thừa kế.
Điều 624 đến Điều 648: Thừa kế theo di chúc.
Điều 649 đến Điều 655: Thừa kế theo pháp luật.
Các điều tiếp theo về thanh toán và phân chia di sản.
Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và các văn bản sửa đổi, bổ sung có liên quan: Quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp dân sự, trong đó có tranh chấp thừa kế.
Luật Công chứng năm 2024 số 46/2024/QH15: Quy định về hoạt động công chứng, quyền và nghĩa vụ của công chứng viên, tổ chức hành nghề công chứng và các vấn đề liên quan đến công chứng di chúc.
Có thể tra cứu Bộ luật Dân sự năm 2015 tại Cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của Bộ Tư pháp.
Kết luận
Di chúc là căn cứ quan trọng để cá nhân thể hiện ý chí định đoạt tài sản sau khi qua đời. Việc lập di chúc đúng quy định pháp luật không chỉ giúp bảo đảm quyền định đoạt tài sản mà còn góp phần hạn chế tranh chấp giữa những người thừa kế.
Để di chúc có thể được thực hiện, người lập cần đặc biệt chú ý đến điều kiện hợp pháp, hình thức, nội dung, quyền của người thừa kế bắt buộc và phương thức lưu giữ di chúc. Đối với trường hợp có nhiều tài sản, tài sản chung, nhà đất hoặc có nguy cơ phát sinh tranh chấp, việc tham khảo ý kiến luật sư trước khi lập di chúc là cần thiết nhằm hạn chế những rủi ro pháp lý về sau.
