Người thừa kế đất được xác định như thế nào? Tìm hiểu 7 quy định về hàng thừa kế, di chúc, chia đất và quyền lợi của người thừa kế năm 2026.
Khi cha mẹ, ông bà hoặc người thân qua đời và để lại nhà đất, một trong những vấn đề được quan tâm nhiều nhất là ai có quyền nhận thừa kế và quyền sử dụng đất được phân chia như thế nào. Trên thực tế, không ít gia đình phát sinh tranh chấp do không hiểu rõ quy định về hàng thừa kế, di chúc hoặc quyền lợi của từng thành viên.
Vậy người thừa kế đất được xác định theo những nguyên tắc nào? Trường hợp người mất không để lại di chúc thì đất được chia cho ai? Con cái có đương nhiên được hưởng phần đất của cha mẹ hay không?
Bài viết dưới đây của Công ty Luật Quốc tế Song Thịnh sẽ phân tích các quy định pháp luật liên quan đến việc xác định người thừa kế quyền sử dụng đất, cách phân chia di sản và những vấn đề cần lưu ý trong năm 2026.
1. Người thừa kế đất được xác định như thế nào?
Trước hết, cần hiểu rằng theo pháp luật Việt Nam, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Cá nhân được Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất và có thể để thừa kế quyền sử dụng đất theo quy định pháp luật.
Theo Điều 609 Bộ luật Dân sự năm 2015, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình, để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật và hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Đối với nhà đất, di sản thừa kế có thể bao gồm:
- Quyền sử dụng đất thuộc quyền hợp pháp của người đã mất.
- Quyền sở hữu nhà ở gắn liền với đất.
- Công trình xây dựng và tài sản khác gắn liền với đất thuộc sở hữu hợp pháp của người để lại di sản.
- Các quyền tài sản khác có liên quan theo quy định pháp luật.
Như vậy, người thừa kế đất là cá nhân hoặc chủ thể được xác định có quyền nhận di sản là quyền sử dụng đất theo di chúc hoặc theo quy định về thừa kế của pháp luật.
Căn cứ xác định người thừa kế phụ thuộc vào việc người chết có để lại di chúc hợp pháp hay không.
2. Xác định người thừa kế đất theo di chúc
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.
Nếu người để lại đất có di chúc hợp pháp, việc xác định người thừa kế trước hết căn cứ vào nội dung di chúc.
Người lập di chúc có quyền:
- Chỉ định cá nhân hoặc tổ chức được hưởng di sản.
- Phân định phần di sản cho từng người thừa kế.
- Dành một phần tài sản để di tặng hoặc thờ cúng.
- Giao nghĩa vụ cho người thừa kế.
- Chỉ định người quản lý và người phân chia di sản.
Ví dụ:
Ông A có một thửa đất diện tích 300 m² và lập di chúc hợp pháp để lại toàn bộ quyền sử dụng đất cho người con trai là B.
Nếu di chúc đáp ứng điều kiện có hiệu lực và không thuộc trường hợp bị hạn chế bởi quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, B có thể được nhận toàn bộ phần di sản theo nội dung di chúc.
Điều kiện để di chúc hợp pháp
Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc hợp pháp cần đáp ứng các điều kiện cơ bản:
- Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc.
- Người lập di chúc không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
- Nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
- Hình thức di chúc không trái quy định pháp luật.
Đối với di chúc bằng văn bản, cần kiểm tra hình thức lập di chúc và các điều kiện tương ứng theo Bộ luật Dân sự.
Lưu ý: Không phải cứ có di chúc là toàn bộ tài sản đều được chia theo đúng nội dung di chúc. Pháp luật vẫn bảo vệ quyền lợi của một số người thừa kế đặc biệt theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015.
3. Xác định người thừa kế đất khi không có di chúc
Đây là trường hợp thường gặp trong thực tế, đặc biệt khi cha mẹ qua đời nhưng không lập di chúc để định đoạt quyền sử dụng đất.
Theo Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong những trường hợp như:
- Người chết không để lại di chúc.
- Di chúc không hợp pháp.
- Người được chỉ định hưởng di sản theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc.
- Người được chỉ định hưởng di sản không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
- Các phần di sản không được định đoạt hoặc có liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực.
Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thừa kế theo pháp luật được chia thành ba hàng thừa kế:
Hàng thừa kế thứ nhất
Bao gồm:
- Vợ hoặc chồng của người chết.
- Cha đẻ, mẹ đẻ.
- Cha nuôi, mẹ nuôi.
- Con đẻ, con nuôi.
Những người cùng hàng thừa kế thứ nhất được hưởng phần di sản bằng nhau.
Hàng thừa kế thứ hai
Bao gồm:
- Ông nội, bà nội.
- Ông ngoại, bà ngoại.
- Anh ruột, chị ruột, em ruột.
- Cháu ruột mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại hoặc bà ngoại.
Hàng thừa kế thứ ba
Bao gồm:
- Cụ nội, cụ ngoại.
- Bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột.
- Cháu ruột mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột hoặc dì ruột.
- Chắt ruột mà người chết là cụ nội hoặc cụ ngoại.
Theo khoản 3 Điều 651, những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
Ví dụ minh họa:
Ông A qua đời, không để lại di chúc. Ông có vợ là bà B, hai người con là C và D. Cha mẹ ông A đều đã qua đời.
Nếu quyền sử dụng đất là tài sản riêng của ông A và không có vấn đề pháp lý khác, những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất còn sống gồm bà B, C và D.
Theo nguyên tắc, ba người được hưởng phần di sản bằng nhau.
Như vậy, không phải chỉ có con cái mới được nhận đất thừa kế. Người vợ hoặc chồng còn sống và cha mẹ của người chết cũng có thể thuộc hàng thừa kế thứ nhất.
4. Con cái có được hưởng đất thừa kế khi cha mẹ qua đời không?
Theo quy định pháp luật, con đẻ và con nuôi hợp pháp đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ.
Tuy nhiên, việc con cái được hưởng bao nhiêu phần đất còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố:
- Cha mẹ có để lại di chúc hay không.
- Di chúc có hợp pháp hay không.
- Có những người thừa kế nào khác cùng hàng.
- Phần đất là tài sản riêng hay tài sản chung của cha mẹ.
- Có người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc hay không.
- Có người từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản hay không.
Trường hợp cha mẹ không có di chúc
Con đẻ và con nuôi hợp pháp thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Nếu có nhiều người cùng hàng thì mỗi người được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp có căn cứ pháp luật làm thay đổi phần được hưởng.
Trường hợp cha mẹ có di chúc không chia đất cho con
Người lập di chúc có quyền chỉ định người hưởng di sản và truất quyền hưởng di sản theo quy định pháp luật.
Tuy nhiên, Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định một số người vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu không được cho hưởng hoặc chỉ được cho hưởng ít hơn mức này.
Những người thuộc trường hợp đó gồm:
- Con chưa thành niên.
- Cha, mẹ của người chết.
- Vợ hoặc chồng của người chết.
- Con thành niên mà không có khả năng lao động.
Quy định này không áp dụng đối với người từ chối nhận di sản hoặc người không có quyền hưởng di sản theo quy định pháp luật.
5. Đất là tài sản chung của vợ chồng thì xác định người thừa kế như thế nào?
Đây là vấn đề rất dễ phát sinh tranh chấp trong quá trình phân chia di sản.
Theo Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, tài sản do vợ chồng tạo lập trong thời kỳ hôn nhân, thu nhập hợp pháp và các tài sản khác theo quy định pháp luật có thể được xác định là tài sản chung của vợ chồng.
Khi một người qua đời, cần xác định phần quyền tài sản của người chết trước khi tiến hành chia thừa kế.
Ví dụ:
Ông A và bà B có một thửa đất là tài sản chung vợ chồng, trị giá 2 tỷ đồng. Ông A qua đời, không để lại di chúc. Hai người có hai người con là C và D. Giả sử tài sản được xác định có phần quyền ngang nhau và không có thỏa thuận khác.
Cách xác định:
- Phần tài sản của bà B: 1 tỷ đồng.
- Phần tài sản thuộc di sản của ông A: 1 tỷ đồng.
- Những người thừa kế hàng thứ nhất của ông A gồm bà B, C và D.
- Mỗi người được hưởng 1/3 phần di sản của ông A, tương đương khoảng 333,33 triệu đồng.
Như vậy, bà B không chỉ có phần tài sản chung của mình mà còn được hưởng một phần di sản thừa kế của ông A.
Lưu ý: Ví dụ trên chỉ áp dụng khi đã xác định được đất là tài sản chung và tỷ lệ quyền của hai vợ chồng bằng nhau. Nếu đất là tài sản riêng, có thỏa thuận phân chia hoặc có căn cứ xác định tỷ lệ sở hữu khác thì kết quả sẽ thay đổi.
6. Thừa kế thế vị trong trường hợp người con chết trước cha mẹ
Trong một số gia đình, người con chết trước cha hoặc mẹ, sau đó cha hoặc mẹ mới qua đời và để lại nhà đất.
Vậy con của người con đã chết có được hưởng phần đất thừa kế không?
Câu trả lời là có thể được hưởng theo chế định thừa kế thế vị.
Theo Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2015, trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống.
Ví dụ:
Ông A có hai người con là B và C. B mất trước ông A và có một người con là D. Khi ông A qua đời, không để lại di chúc.
Trong trường hợp này:
- C là người thừa kế theo hàng thứ nhất của ông A.
- D được hưởng thừa kế thế vị phần di sản mà B đáng lẽ được hưởng nếu còn sống.
Như vậy, D có thể được nhận phần đất thừa kế tương ứng với phần mà cha mình được hưởng.
Cần lưu ý, thừa kế thế vị chỉ áp dụng khi đáp ứng các điều kiện theo Điều 652 Bộ luật Dân sự, không phải mọi trường hợp cháu đều đương nhiên được thay cha hoặc mẹ nhận di sản.
7. Quy trình xác định và phân chia đất thừa kế năm 2026
Sau khi xác định được người có quyền hưởng di sản, các bên cần thực hiện những thủ tục cần thiết để phân chia và đăng ký quyền sử dụng đất theo quy định.
Bước 1: Xác định di sản thừa kế
Trước tiên, cần xác định:
- Người để lại di sản đã chết hay chưa và thời điểm mở thừa kế.
- Quyền sử dụng đất có thuộc quyền hợp pháp của người chết không.
- Đất là tài sản riêng hay tài sản chung.
- Có nhà ở hoặc tài sản khác gắn liền với đất hay không.
- Có nghĩa vụ tài chính, khoản nợ hoặc tranh chấp liên quan đến di sản hay không.
Bước 2: Xác định người thừa kế
Kiểm tra di chúc nếu có. Trường hợp không có di chúc hoặc thuộc trường hợp thừa kế theo pháp luật thì xác định những người thuộc hàng thừa kế tương ứng.
Cần thu thập thông tin về vợ, chồng, cha mẹ, con đẻ, con nuôi và những người có liên quan đến quyền hưởng di sản.
Bước 3: Thỏa thuận phân chia di sản
Những người thừa kế có thể họp mặt và thỏa thuận về việc phân chia di sản theo Điều 656 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Đối với quyền sử dụng đất, văn bản về thừa kế cần được công chứng hoặc chứng thực theo quy định pháp luật.
Nếu các bên không thống nhất được phương án phân chia, có thể yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp thừa kế.
Bước 4: Thực hiện thủ tục đăng ký biến động đất đai
Sau khi hoàn tất việc phân chia di sản hoặc có bản án, quyết định có hiệu lực của Tòa án, người nhận thừa kế thực hiện thủ tục đăng ký biến động đất đai theo quy định.
Căn cứ Điều 133 Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn hiện hành, việc đăng ký biến động cần được thực hiện theo đúng trình tự, hồ sơ và thời hạn luật định.
Hồ sơ thường cần chuẩn bị gồm:
- Đơn đăng ký biến động đất đai theo mẫu hiện hành.
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã cấp, nếu có.
- Di chúc hoặc văn bản về thừa kế đã được công chứng, chứng thực.
- Văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc giấy tờ chứng minh quyền hưởng di sản.
- Bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật nếu việc thừa kế được giải quyết bằng bản án, quyết định.
- Giấy tờ nhân thân và tài liệu khác theo yêu cầu của thủ tục hành chính tương ứng.
Thành phần hồ sơ cụ thể phụ thuộc vào tình trạng pháp lý của thửa đất và hình thức nhận thừa kế.
8. Những trường hợp dễ phát sinh tranh chấp đất thừa kế
Trong thực tế, việc xác định người thừa kế và phân chia quyền sử dụng đất có thể phát sinh nhiều mâu thuẫn.
Một số trường hợp phổ biến gồm:
Trường hợp 1: Một người tự ý đứng tên sổ đỏ sau khi cha mẹ qua đời
Một người con tự thực hiện thủ tục đứng tên quyền sử dụng đất mà không làm rõ quyền lợi của những người thừa kế khác có thể dẫn đến tranh chấp.
Cần xem xét căn cứ đăng ký, hồ sơ thừa kế và quyền của các thành viên liên quan để xác định việc đứng tên có hợp pháp hay không.
Trường hợp 2: Anh chị em không thống nhất cách chia đất
Khi có nhiều người cùng được hưởng di sản nhưng không thống nhất việc chia đất, các bên có thể thỏa thuận phương án phân chia hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết.
Trường hợp 3: Người chết có di chúc nhưng các thành viên không đồng ý
Các bên có thể phát sinh tranh chấp về tính hợp pháp của di chúc, năng lực của người lập di chúc, chữ ký, nội dung hoặc quyền lợi của người thừa kế bắt buộc.
Trường hợp 4: Đất chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất
Việc chưa có sổ đỏ không đồng nghĩa trong mọi trường hợp là không thể giải quyết thừa kế. Cần kiểm tra giấy tờ về quyền sử dụng đất, quá trình sử dụng và điều kiện được cấp Giấy chứng nhận theo Luật Đất đai.
Trường hợp 5: Có người thừa kế không đồng ý ký văn bản phân chia di sản
Nếu không đạt được sự thống nhất, những người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu Tòa án giải quyết để xác định quyền hưởng di sản và phương án phân chia theo pháp luật.
9. Thời hiệu yêu cầu chia đất thừa kế là bao lâu?
Thời hiệu là vấn đề cần đặc biệt lưu ý khi giải quyết tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất.
Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015:
- Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là bất động sản là 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
- Thời hiệu để yêu cầu chia di sản là động sản là 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
- Thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
- Thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại là 3 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
Đối với quyền sử dụng đất, cần lưu ý thời hiệu 30 năm áp dụng đối với yêu cầu chia di sản là bất động sản.
Việc xác định thời điểm mở thừa kế và loại yêu cầu cụ thể có ý nghĩa quan trọng trong quá trình giải quyết tranh chấp.
10. Dịch vụ tư vấn thừa kế đất đai tại Công ty Luật Quốc tế Song Thịnh
Thừa kế quyền sử dụng đất là lĩnh vực pháp lý có nhiều vấn đề phức tạp, đặc biệt khi có nhiều người cùng thuộc hàng thừa kế, di chúc không rõ ràng hoặc phát sinh tranh chấp giữa các thành viên trong gia đình.
Việc xác định không chính xác người thừa kế hoặc phân chia di sản không đúng quy định có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.
Công ty Luật Quốc tế Song Thịnh hướng đến hỗ trợ khách hàng trong các vấn đề pháp lý liên quan đến thừa kế và đất đai, bao gồm:
- Tư vấn xác định người thừa kế theo di chúc và theo pháp luật.
- Tư vấn xác định quyền hưởng di sản là quyền sử dụng đất.
- Tư vấn phân chia di sản thừa kế là nhà đất.
- Hỗ trợ rà soát hồ sơ, giấy tờ liên quan đến thừa kế.
- Tư vấn giải quyết tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất.
- Tư vấn các vấn đề pháp lý liên quan đến sang tên, đăng ký biến động đất đai sau khi nhận thừa kế.
Khách hàng nên chuẩn bị các giấy tờ liên quan đến người để lại di sản, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, di chúc (nếu có) và thông tin về những người thừa kế để việc tư vấn được chính xác hơn.
Liên hệ Công ty Luật Quốc tế Song Thịnh để được tư vấn và hỗ trợ xác định quyền thừa kế, phương án phân chia di sản phù hợp với quy định pháp luật.
Website: https://luatsongthinh.com/
11. Câu hỏi thường gặp về người thừa kế đất
1. Cha mẹ mất không để lại di chúc thì đất chia cho ai?
Đất được chia theo pháp luật. Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ hoặc chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết. Những người cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
2. Con nuôi có được hưởng thừa kế đất như con đẻ không?
Có. Theo Điều 653 Bộ luật Dân sự năm 2015, con nuôi và cha mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau theo quy định pháp luật.
3. Con dâu, con rể có được hưởng thừa kế đất của bố mẹ chồng, bố mẹ vợ không?
Con dâu, con rể không thuộc hàng thừa kế theo pháp luật của cha mẹ chồng hoặc cha mẹ vợ chỉ vì quan hệ hôn nhân. Tuy nhiên, họ vẫn có thể được nhận di sản nếu được chỉ định trong di chúc hợp pháp hoặc có căn cứ pháp luật khác.
4. Một người con có thể tự đứng tên toàn bộ đất thừa kế không?
Có thể nếu người đó là người duy nhất được hưởng di sản hoặc có căn cứ hợp pháp để nhận toàn bộ quyền sử dụng đất, chẳng hạn các đồng thừa kế thỏa thuận phân chia hợp pháp. Nếu còn những người có quyền hưởng di sản khác, cần giải quyết quyền lợi của họ theo quy định.
5. Đất chưa có sổ đỏ có được nhận thừa kế không?
Có thể, tùy thuộc vào giấy tờ và điều kiện pháp lý của thửa đất. Cần kiểm tra nguồn gốc, quá trình sử dụng và điều kiện được cấp Giấy chứng nhận theo pháp luật đất đai.
6. Người có tên trong di chúc có chắc chắn được nhận toàn bộ đất không?
Không phải trong mọi trường hợp. Cần xem xét tính hợp pháp của di chúc, quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, nghĩa vụ tài sản và các quy định khác có liên quan.
7. Có thể yêu cầu chia đất thừa kế sau 30 năm không?
Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015, thời hiệu yêu cầu chia di sản là bất động sản là 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế. Khi thời hiệu đã hết, cần xem xét cụ thể tình trạng quản lý di sản, quyền của các bên và các quy định pháp luật liên quan để xác định hướng giải quyết.
Căn cứ pháp lý về xác định người thừa kế
Việc xác định người thừa kế, quyền hưởng di sản và phân chia tài sản cần căn cứ vào quy định của pháp luật dân sự hiện hành.
Các văn bản pháp luật quan trọng bao gồm:
- Bộ luật Dân sự năm 2015 (Luật số 91/2015/QH13): Quy định về quyền thừa kế, di chúc, thừa kế theo pháp luật, hàng thừa kế, thừa kế thế vị và thời hiệu thừa kế.
- Điều 609 Bộ luật Dân sự năm 2015: Quy định về quyền thừa kế của cá nhân.
- Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015: Quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
- Điều 650 và Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015: Quy định về các trường hợp thừa kế theo pháp luật và người thừa kế theo pháp luật.
- Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2015: Quy định về thừa kế thế vị.
- Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015: Quy định về thời hiệu thừa kế.
Người dân có thể tra cứu nội dung đầy đủ tại Cổng thông tin điện tử Chính phủ hoặc Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật để bảo đảm việc tìm hiểu và áp dụng pháp luật được chính xác.
Bộ luật Dân sự năm 2015
https://chinhphu.vn/default.aspx?docid=183188&pageid=27160
Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật
https://vbpl.moj.gov.vn/toaannhandantoicao/Pages/vbpq-toanvan.aspx?ItemID=95942
CÔNG TY LUẬT QUỐC TẾ SONG THỊNH
Tư vấn pháp luật – Hỗ trợ pháp lý – Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.
Website: https://luatsongthinh.com/
